Portretfotografie

 

Gezichtsherkenning speelt een belangrijke rol in de visuele perceptie van de mens. Jonge baby's tonen al veel belangstelling voor gezichten en zijn snel in staat om het gezicht van de moeder te onderscheiden van anderen. Het gezicht heeft niet alleen de functie van nauwkeurige identificatie van de ander, maar ook de gelaatsuitdrukking van iemand vertelt ons veel over de gemoedstoestand van iemand. Deze informatie is essentieel om adequaat te kunnen handelen in sociale interacties. De interpretatie van gezichten gaat vaak nog verder. Men meent vaak karaktereigenschappen vanaf iemands gezicht te kunnen lezen en er bestaat een (inter)subjectief systeem van oordeelsvorming over de mate waarin iemand aantrekkelijkheid of sympathiek wordt gevonden.

Geen wonder dus dat gezichten graag afgebeeld worden, bijvoorbeeld in de schilderkunst en fotografie. Het portret is een herkenbaar en fascinerend onderwerp dat veel oproept bij de kijker. Meer nog dan bij andere fotografische onderwerpen heeft de 'bevriezing' van het bewegende beeld in een momentopname hier een vervreemdend effect. Belangrijke kenmerken van het gelaat zijn immers gelegen in de beweging, de dynamiek van de gelaatsexpressie. Het 'opknippen' van deze mimiek in stilstaande beelden leidt daarom niet altijd tot gewenste of verwachte resultaten. Als fotograaf wil je iemand meestal op een natuurlijke wijze en herkenbaar portretteren. Daarvoor is het nodig de willekeurigheid van het moment zoveel mogelijk onder controle te krijgen. Een goede timing is daarbij een eerste vereiste. Wanneer je meerdere foto's maakt, blijkt dat geen enkele opname hetzelfde is. Je verbaast je er vaak over hoe uiteenlopend portretten kunnen zijn met slechts een minimaal tijdsverschil. Portretteren in een zelfde serie kunnen flatteus of juist heel onelegant zijn, aantrekkelijk of juist afstotend. Wanneer je over meerdere beelden beschikt, kun je het beste resultaat uitkiezen en de rest weggooien.

Wanneer portretten geposeerd zijn, beschik je meestal over nog een andere manier om de regie te voeren: het contact met het model. Zeker wanneer je bekend bent met iemands gelaatsexpressies, kun je bepaalde reacties uitlokken. Het is vaak zelfs een harde noodzaak om het model af te leiden omdat veel mensen verstarren wanneer zij poseren.

De interactie met het model is wel iets waarin je routine kunt opbouwen. Toch zijn er verschillende redenen waarom ik het in het verleden soms wel moeilijk heb gevonden. Ten eerste word je gedwongen om je aandacht te verdelen tussen de technische aspecten van het fotograferen en de omgang met het model. De een kan dit beter dan de ander. Daarnaast is portretfoto's maken net als balletdansen: het vereist een zekere doortastendheid in de omgang met het model. Een effectieve oplossing kan in bepaalde gevallen gevonden worden door de inschakeling van een derde die zich specifiek met het model bezighoudt. Als fotograaf kun je je dan enerzijds beter concentreren op de technische aspecten van het fotograferen en anderzijds als toeschouwer de gezichtsexpressies van het model nauwlettend in het oog houden. In veel gevallen is het echter prettiger om de interactie met het model in eigen hand te houden. Een reden die meer specifiek voor mij persoonlijk geldt, is dat ik door mijn beperkte gezichtsvermogen soms voldoende oogcontact met het model mis. Daar blijkt in de praktijk vaak wel een mouw aan te passen. Maar het vraagt soms zowel van het model als van mij meer inzet.